Jancko Douwama werd rond 1482 geboren in of nabij Aldeboarn, aan de rivier de Boarn. In zijn jeugd was Aldeboarn geen gewoon dorp, maar een machtscentrum van de Friese Vrijheid. Friezen bestuurden zichzelf, zonder graaf of hertog. Adel en hoofdelingen spraken recht, voerden oorlog en bewaakten hun autonomie. In die wereld groeide Jancko op.

Als jonge edelman raakte hij al vroeg betrokken bij de politieke en militaire strijd in Friesland. Het land werd verscheurd door interne twisten (Schieringers en Vetkopers), terwijl van buitenaf de druk toenam. Saksische hertogen en later de Habsburgers wilden Friesland onderwerpen. Jancko stond midden in dat spanningsveld. Douwama geloofde in Friesland, maar zag ook dat de oude orde wankelde. In een poging invloed te behouden en erger te voorkomen, koos hij soms voor samenwerking met nieuwe machthebbers. Eerst met de Saksen, later met keizer Karel V. Dat was geen makkelijke keuze: voor velen leek het verraad aan de Friese Vrijheid, voor Jancko was het een poging om Friesland van binnenuit te beschermen.

Die strategie mislukte. Zijn politieke tegenstanders werden sterker, zijn bondgenoten keerden zich van hem af. Uiteindelijk raakte Jancko in ongenade. Hij werd gevangengezet in Leeuwarden, afgesneden van macht, land en eer.

In de gevangenis deed hij iets uitzonderlijks: hij schreef zijn levensverhaal. In zijn memoires beschrijft hij scherp en soms bitter hoe Friesland zijn vrijheid verloor, hoe idealen botsten met macht, en hoe hijzelf tussen trouw en overleven werd vermalen. Hij spaart niemand – ook zichzelf niet. Jancko Douwama stierf in 1533, als gevangene. Wat bleef, is zijn stem.

Voor Aldeboarn is hij het verhaal van een dorp dat ooit het hart vormde van een vrij Friesland – en van een man die vanuit dat dorp probeerde stand te houden in een tijd waarin alles veranderde.

De Stichting “Kruis- of Doumaleen”, gevestigd te Aldeboarn, is een fonds. Het heeft als statutair doel: "het verlenen van financiële steun aan jonge mensen van beiderlei kunne, bij het volgen van voorbereidend wetenschappelijk en wetenschappelijk onderwijs".

Het Kruis- of Doumaleen is een heel oud instituut. We weten dat het in 1520 al functioneerde. Het Leen is genoemd naar Jancko Douwama (1483-1533) of zijn vader.

Landbezit vormt het vermogen van de Stichting, die in zijn huidige vorm in 1990 is opgericht. Sinds die tijd wordt het bestuurd door een driemanschap. De jaarlijkse opbrengsten van het vermogen kunnen voor verwezenlijking van de doelstelling aangewend worden. Oorspronkelijk werd met het rendement van het vermogen de complete studie, toen meestal theologie, van één persoon betaald. Later kwamen alle studierichtingen in aanmerking. Kandidaten moesten, tot in de 2e helft van de 20e eeuw, uitgebreid solliciteren en examens afleggen. Momenteel is de situatie anders. Het is nu veel makkelijker en gewoner geworden voor jongeren om de studie van zijn of haar keuze te volgen. Daarom heeft het bestuur de criteria om gebruik te kunnen maken van het fonds een aantal jaren geleden zodanig aangepast dat alleen bijdrages verstrekt worden wanneer sprake is van bijzondere uitgaven, die niet gedekt kunnen worden door student, de ouders en/of de overheid. We kunnen hierbij denken aan langdurige ziekte, een tweede studie of een wetenschappelijke stage buitenland. Daarnaast moet de kandidaat (vroeger heette die "beneficiant”: begunstigde) connecties hebben met Aldeboarn of een iets ruimer gebied, tenminste binnen de provincie Fryslân.

Bron: Doumaleen